مجعول بودن ماهيّت چه معنى دارد ؟ ماهيّت از تعيّن شأن وجود صمدى منتزع است كه وجود تعيّن يافته را بدين سوى نگاه كنيم محدود است ، و بدان سوى كه شأنى از شؤون وجود صمدى است ، غير متناهى است ؛ زيرا ، هيچ چيز به تمام جهت جداى از مبدأ نازل نمىشود . پس آن سويش كه ملكوت اوست ، در دست مبدأ است و در تحت تدبير اوست بيده ملكوت كل شىء . و حق اين است كه اشياء از حيث وجود و حقيقت شؤون يك وجود و حقيقت صمدىاند كه هو الأوّل و الآخر و الظاهر و الباطن ؛ يعنى ، انسحاب وجود واحد احدى بر حقايق و مراتب است ، و به اعتبار تعيّن ، غير حق سبحانه‌اند كه هيچ كلمهء وجودى از حق جدا نيست ، و در عين حال حق سبحانه در هيچ يك آنها نيست كه غير متناهى در متناهى نگنجد : عَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ « 1 » . تفصيل اين مباحث را در رسالهء جعل و وحدت از ديدگاه عارف و حكيم طلب بايد كرد . تعريف اقسام فاعل فاعل يا علم به فعلش دارد و يا ندارد . در صورت ثانى ، يا فعل او ملايم طبع اوست ، آن « فاعل بالطبع » است ، و يا ملايم طبع او نيست ، آن « فاعل بالقسر » است . و بنابر صورت نخستين كه فاعل ، عالم به فعلش باشد يا فعلش به ارادهء او نيست ، آن « فاعل بالجبر » است ، و يا به ارادهء اوست ، و در اين صورت كه به ارادهء اوست ، يا علم او به فعلش با فعل اوست بلكه عين فعل اوست كه علم او به ذات خود ، همان علم اجمالى سابق به فعل او است نه چيز ديگر ، آن « فاعل بالرضا » است ، و يا اين كه علم او به فعلش با فعلش و عين فعلش نيست ، بلكه سابق از فعل اوست . و در اين صورت كه علم او سابق است يا عملش قرين به داعى زائد بر ذات

--> ( 1 ) . طه ( 20 ) : آيهء 111 .